Cavitatie is een van de meest voorkomende en schadelijke verschijnselen bij centrifugaalpompen. Het leidt tot verminderde prestaties, verhoogde slijtage en in ernstige gevallen tot volledige uitval van de pomp. In dit artikel leggen we uit wat cavitatie precies is, hoe je het herkent en welke maatregelen je neemt om het te voorkomen.
Wat is cavitatie?
Cavitatie is het fenomeen waarbij er dampbellen in een vloeistof ontstaan doordat de lokale druk onder de dampdruk van die vloeistof daalt. Op dat moment vormen zich dampbellen in de vloeistof. In een pomp gebeurt dit meestal bij het aanzuigen of bij de waaierbladen. Wanneer deze bellen vervolgens in een gebied met hogere druk komen, klappen ze met enorme kracht in elkaar (imploderen), wat ernstige schade kan aanrichten. Deze implosies veroorzaken microscopische schokgolven die het materiaaloppervlak van waaier en pomphuis beschadigen.
Let op: bij cavitatie gaat het om dampbellen, niet om luchtbellen. Het onderscheid is belangrijk: luchtinsluitingen (entrainment) veroorzaken andere problemen, maar cavitatie is specifiek het gevolg van lokale verdamping door te lage druk.
Waar ontstaat cavitatie in een centrifugaalpomp?
Cavitatie kan zowel aan de zuig- als aan de perszijde van de pomp plaatsvinden.
Zuigzijde
Zuigcavitatie is de meest voorkomende cavitatie en wordt veroorzaakt door de inlaatdruk, de temperatuur van het product (dampspanning), de aanzuigcondities (toeloop of aanzuig) en het toerental van de pomp; het cavitatiepunt vormt zich aan de zuigzijde van de pomp.
Specifiek: de druk aan de zuigzijde is lager dan de dampdruk van de vloeistof.
Waar treedt zuigcavitatie op:
- Aan de inlaat van de waaier. De vloeistof wordt versneld bij het passeren van de schoepen, waardoor de lokale druk verder daalt. Als de druk hier onder de dampspanning komt, vormen zich dampbellen.
- Bij scherpe overgangen. Onregelmatigheden in het oppervlak, scherpe randen of slecht afgestelde slijtringen kunnen lokale drukdalingen veroorzaken.
- In de zuigleiding. Grote leidingweerstanden, te kleine leidingdiameters of te scherpe bochten aan de zuigzijde verlagen de beschikbare druk bij de pompinlaat.
Perszijde
Ontstaat aan de perszijde (uitlaat) van de pomp of bij de uiteinden van de waaierbladen.
- Oorzaak: ontstaat wanneer de uitlaatdruk van de pomp extreem hoog is, vaak doordat de pomp werkt tegen een (bijna) gesloten afsluiter of een te hoge weerstand in de persleiding. De vloeistof kan de pomp niet verlaten en gaat circuleren binnen het pomphuis.
- Gevolg: door de hoge snelheid van de circulerende vloeistof in de kleine spelingen (tussen waaier en pomphuis) ontstaan vacuümzakken die imploderen. Dit beschadigt vaak de behuizing en de uiteinden van de waaierbladen.
Symptomen: hoe herken je cavitatie?
Cavitatie heeft herkenbare signalen:
- Geluid. Een kenmerkend “knetter”-geluid, vergelijkbaar met het geluid van grind dat door de pomp gaat. Bij lichte cavitatie is het geluid subtiel; bij ernstige cavitatie is het duidelijk hoorbaar.
- Trillingen. Toenemende trillingen in de pomp en het leidingsysteem, met name aan de zuigzijde.
- Prestatieterugval. Het debiet en/of de opvoerhoogte dalen onverklaarbaar, ook als het systeem verder niet is gewijzigd.
- Materiaalschade. Bij inspectie is kenmerkende “putjescorrosie” (pitting) zichtbaar op het waaieroppervlak en de binnenzijde van het pomphuis. Het oppervlak ziet eruit alsof het met een spijker is bewerkt.
- Stijgend energieverbruik. De pomp verbruikt meer energie voor minder prestaties.
NPSH: de sleutel tot cavitatiepreventie
NPSH (Net Positive Suction Head) is de parameter die bepaalt of een installatie cavitatievrij kan werken.
NPSHa (available) is de beschikbare absolute druk (uitgedrukt in meters vloeistofkolom) aan de zuigzijde van een pomp, gecorrigeerd voor de dampspanning. Het is een maatstaf voor de energie die beschikbaar is om vloeistof in de pomp te krijgen en cavitatie te voorkomen.
Kernpunten van NPSHa:
- Systeemafhankelijk: de NPSHa wordt bepaald door de installatie (hoogte van de vloeistof, leidingwrijving, atmosferische druk).
- Cavitatiepreventie: om cavitatie te voorkomen, moet de NPSHa altijd hoger zijn dan de NPSHr (NPSH Required) van de pomp, bij voorkeur met een veiligheidsmarge van minstens 0,5 tot 2 meter.
NPSHr (required) is de minimale netto positieve zuigdruk die de pomp nodig heeft om cavitatievrij te draaien. Dit is een eigenschap van de pomp die wordt vastgesteld door de fabrikant en is vastgelegd in de pompkarakteristiek.
Formule: de algemene formule voor de berekening van NPSHa is:
NPSHa = ha + hz – hj – hvp
- ha: atmosferische druk (of druk op het vloeistofoppervlak)
- hz: hoogteverschil (positief bij toeloop, negatief bij aanzuighoogte)
- hj: wrijvingsverliezen in de leiding
- hvp: dampspanning van de vloeistof (temperatuurafhankelijk)
Als de druk in het systeem te laag is (NPSHa < NPSHr) ontstaat er cavitatie, wat kan leiden tot pompschade, lawaai en verminderde prestaties.
Praktische maatregelen om cavitatie te voorkomen
- Verlaag de opstelling of verhoog het vloeistofniveau. De eenvoudigste maatregel: zorg dat het vloeistofniveau voldoende boven de pompinlaat ligt.
- Verkort en vergroot de zuigleiding. Minder lengte, een grotere diameter en minder bochten verlagen het drukverlies aan de zuigzijde.
- Houd de vloeistoftemperatuur onder controle. Bij hogere temperaturen stijgt de dampspanning, waardoor cavitatie eerder optreedt.
- Draai de pomp binnen het ontwerpgebied. Vermijd langdurig bedrijf bij extreem laag of hoog debiet. Een frequentieregelaar kan helpen om het bedrijfspunt te sturen.
- Kies een pomp met lage NPSH-vereisten. Pompen die specifiek zijn ontworpen voor lage NPSHr-waarden geven meer marge in lastige installaties. De Gorman-Rupp VG Series maakt gebruik van dynamische positioneringsschoepen die de vloeistof optimaal naar de waaier geleiden, waardoor de NPSH-vereisten aanzienlijk lager liggen. De VGH Series biedt vergelijkbare voordelen bij toepassingen met licht vervuilde vloeistoffen.
- Overweeg een droog zelfaanzuigende pomp. Wanneer de zuigcondities structureel ongunstig zijn (hoge zuighoogte, wisselende vloeistofniveaus), kan een droog zelfaanzuigende pomp een betere oplossing zijn dan het aanpassen van de installatie. Lees ook onze keuzehulp voor zelfaanzuigende pompen.
De VG Series en VGH Series zijn specifiek ontworpen met lage NPSH-vereisten dankzij dynamische positioneringsschoepen bij de pomptoeloop.
Twijfel je of jouw installatie voldoende NPSH biedt? Deel je toepassingsgegevens en we berekenen het samen. Neem contact op met Gorman-Rupp Europe.